Beýiklik keseli, şeýle hem ýiti dag keseli (AMS) diýlip atlandyrylýar, adam bedeni ýokary belentliklerde pes basyşly, pes kislorodly gurşawa uýgunlaşmak üçin göreşýän wagty ýüze çykýar. Adatça, ol 3000 metrden (takmynan 9800 fut) ýokary belentliklere çykandan gysga wagt soň ýüze çykýar. Beýiklige fiziologiki reaksiýalary üç esasy görnüşe bölmek bolar:
1. Dag keseliniň ýiti görnüşi (ýeňil): Bu iň köp duş gelýän görnüş bolup, alamatlar birnäçe sagadyň içinde ýüze çykyp biler. Bularyň arasynda baş agyrylary, baş aýlanma, göwrelilik we umumy ýadawlyk bar.
2. Agyr Dag keseli: Köplenç "sessiz öldüriji" diýlip atlandyrylýan bu kesel 1-3 günüň içinde ýitileşip, beýni ödemi (güýçli baş agyrylary, okly gaýtarma we çaşgynlyk bilen utgaşýan) ýa-da öýken ödemi (dowamly üsgürme, gyzyl köpükli balgam we dem alyşsyzlyk bilen häsiýetlendirilýän) ýaly agyr gaýraüzülmelere getirip biler. Giçleşdirilen kömek ömrüň howpuny döredip biler.
3. Dag keseliniň dowamlylygy: Bu kesel uzak wagtlap beýik daglyk ýerlerde ýaşaýan adamlara täsir edýär. Alamatlara wagtyň geçmegi bilen gaýtalanýan uklama bozulmalary we iýmit siňdiriş meseleleri girýär.
Beýiklik keseli näme üçin ýüze çykýar?
3000 metrden ýokary belentliklere çalt çykanyňyzda, howanyň ýukalygy we kislorodyň parsial basyşynyň peselmegi bedeniňiz üçin kynçylyk döredýär. Muny sprinterden hiç hili gyzdyryşsyz ýaryşa gatnaşmagyny soramak bilen deňeşdirip bolýar. Bedeniň reaksiýasy alamatlar görnüşinde dürli "närazylyklary" öz içine alýar:
- Başagyry we baş aýlanma: Iň köp duş gelýän irki alamatlar.
- Ýürek döküşikleri we dem alyş kynçylygy: Ýürek has çalt işleýär we öýkenler has köp kislorody siňdirmäge synanyşyp, has köp işleýär.
- Bulanma, Gusmak we Işdäň Ýitmegi: Iýmit siňdiriş ulgamy ýaramaz işläp başlaýar.
- Ukusyzlyk we ýadawlyk: Gijelerine ukunyň hiliniň pesligi gündizki letargiýa getirýär.
- Dodaklarda we dyrnaklarda gök reňk: Bedende kislorod ýetmezçiliginiň aýdyň alamaty.
Beýiklik keseliniň şahsy gowşaklygyň görkezijisi däldigini bellemek möhümdir; tersine, ol kislorod ýetmezçiligine adaty fiziologiki reaksiýadyr we ony islendik adam başdan geçirip biler.
Beýiklik keselini nädip bejermeli?
1. Kislorodyň ýokary konsentrasiýasynda dem almak: Beýiklik keseliniň alamatlaryny ýeňilleşdirmegiň iň gyssagly usullarynyň biri kislorodyň ýokary konsentrasiýasynda howany dem almakdyr.
2. Dermanlar: Käbir dermanlar, esasan hem asetazolamid, deksametazon ýa-da nifedipin, beýiklik keselini bejermek we has agyr alamatlaryň ýa-da gaýraüzülmeleriň başlangyjyny gijikdirmek üçin ulanylyp bilner.
3. Giperbarik kislorod terapiýasy (HBOT): Derrew kislorod bermekden we dermanlardan başga-da, giperbarik kislorod kameralarybeýiklik keselini ýeňilleşdirmekde netijelidigini subut etdi:
Güýçli kislorod goşundysy: HBOT gurşawynda siz arassa kislorody dem alýarsyňyz we basyş adatdakysyndan ýokary bolýar. Bu bolsa, ganyň kislorod bilen doýgunlygyny çalt gowulandyrýar we standart kislorod dem alyşyna garanyňda gipoksiýa bilen has netijeli göreşýär.
Alamatlaryň çalt ýeňilleşdirilmegi: Güýçli baş agyrylary, baş aýlanma, göwün bulanma we ýadawlyk ýaly ýiti alamatlar üçin ýekeje HBOT seansy derrew ýeňilleşdirme berip, çalt sagalmaga mümkinçilik berýär.
Agyr ýagdaýlary bejermek: Giperbarik kislorod beýiklikdäki öýken ödemi ýa-da beýni ödemi ýaly agyr beýiklik kesellerini bejermek üçin örän möhümdir, bu bolsa size daşalmak we sagalmak üçin gymmatly wagt berýär.
Güýçlendirilen uýgunlaşma: Gysga möhletli galmak ýa-da beýik belentliklerde işlemek zerur bolan adamlar üçin HBOT-yň yzygiderli bejergisi bedeniň uýgunlaşma ukybyny ýokarlandyryp, iş öndürijiligini ýokarlandyryp we energiýa derejesini ýokarlandyryp biler.
Gysgaça aýdylanda, beýik belentlikdäki gurşawda rahatsyzlyk duýanyňyzda, giperbarik kislorod kamerasy wagtlaýyn pes beýiklikdäki ýagdaýy simulýasiýa edip, netijeli dynç almaga we sagalmaga mümkinçilik berýär.
Giperbarik kislorod terapiýasy has köp energiýa berýärmi?
Giperbarik kislorod terapiýasy aşakdaky sebäplere görä energiýa derejesini ep-esli ýokarlandyryp biler:
Kislorod üpjünçiliginiň artmagy: Adaty atmosfera basyşyndan ýokary bolan gurşawy üpjün etmek arkaly HBOT arassa ýa-da konsentrlenen kislorodyň dem almagyny ýeňilleşdirýär. Bu bolsa gandaky kislorodyň mukdaryny ep-esli ýokarlandyrýar we ähli beden dokumalaryna we öýjüklerine netijeli eltip bermäge mümkinçilik berýär. Ýeterlik kislorod öýjük aerobik dem alyşy üçin örän möhümdir we energiýa (ATP) öndürmek üçin glýukoza ýaly iýmit maddalarynyň netijeli ulanylmagyna kömek edýär.
Mitohondrial funksiýanyň gowulanmagyKislorod energiýa öndürmek üçin möhüm bolan mitohondrial oksidatiw fosforlaşma prosesinde möhüm rol oýnaýar. HBOT mitohondrial funksiýany we işjeňligini güýçlendirip, ATF öndürmegiň netijeliligini ýokarlandyryp we netijede energiýa üpjünçiligini artdyryp biler.
Metabolik galyndylaryň çaltlandyrylan aýrylmagy: Bu bejeriş usullarygan aýlanyşyny we maddalar alyş-çalyşyny höweslendirmek, bedeniň süýt kislotasy ýaly metabolik galyndylary has çalt parçalap çykarmagyna mümkinçilik berýär. Galyndylaryň toplanmagynyň azaldylmagy myşsalaryň we dokumalaryň kadaly işini dikeltmek üçin möhümdir we netijede energiýa derejesiniň ýokarlanmagyna getirýär.
Netijede, beýiklik keselini we onuň bejeriş usullaryny, esasanam giperbarik kislorod terapiýasy arkaly düşünmek, beýiklik sebitlerine syýahata çykýan islendik adam üçin örän möhümdir. Dogry bilim we gurallar bilen beýiklik keselini netijeli dolandyryp bolýar, bu bolsa beýiklik sebitlerinde has howpsuz we has lezzetli tejribelere getirýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 25-nji dekabry